Islamonweb

1299 മുതൽ 1922 വരെ നീണ്ടുനിന്ന ഓട്ടോമൻ മഹാസാമ്രാജ്യത്തിൽ റമദാൻ ആത്മപരിശുദ്ധിയുടെയും ഐക്യത്തിന്റെയും പ്രതീകമായാണ് ആഘോഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. സുൽത്താൻമാരുടെ കൊട്ടാരങ്ങൾ മുതൽ സാധാരണക്കാരുടെ വീഥികൾ വരെ ഈ വിശുദ്ധ മാസത്തിന്റെ പ്രഭയിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു. പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ തന്നെ ഓട്ടോമൻ ഭരണാധികാരികൾ റമദാനിലെ ആരാധനാക്രമങ്ങളെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങുകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. 

സുൽത്താൻ മഹ്മൂദ്‌ രണ്ടാമൻ 1831-ൽ കൊട്ടാരത്തിൽ ആരംഭിച്ച 'എന്ദെറൂൻ തറാവീഹ്' (Enderûn Teravihi) ഇതിന് ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. ക്ലാസിക്കൽ ടർക്കിഷ് സംഗീതത്തിന്റെ ഈണങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഓരോ നാല് റക്അത്തുകൾക്കിടയിലും മഖാമുകൾ മാറുന്ന ഈ സവിശേഷ രീതി ഓട്ടോമന്‍ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഉന്നതമായ കലാബോധത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. സൂഫികളും ദർവേഷുകളും റമദാൻ മാസത്തെ ജ്ഞാനോദയത്തിനുള്ള സന്ദർഭമായാണ് കണ്ടിരുന്നത്. പള്ളികൾക്ക് പുറമെ സൂഫി മഠങ്ങളിലും (Tekkes) രാത്രികാലങ്ങളിൽ പ്രത്യേക ദിക്ർ സദസ്സുകളും 'സെമ' (Sema) പോലുള്ള നൃത്ത രൂപങ്ങളും അരങ്ങേറിയിരുന്നു. ഇസ്താംബൂളിലെ വലിയ പള്ളികളുടെ മിനാരങ്ങൾക്കിടയിൽ 'മഹ്യ' (Mahya) എന്ന പേരിൽ വിളക്കുകൾ കൊണ്ട് ഖുർആൻ വാക്യങ്ങളും "സ്വാഗതം റമദാൻ മാസമേ" (Hoşgeldin Ya Şehr-i Ramazan) തുടങ്ങിയ സ്വാഗത വചനങ്ങളും എഴുതിയിരുന്നത് നഗരത്തിന് ഒരു ദിവ്യശോഭ നൽകിയിരുന്നു. സുൽത്താൻ മുസ്തഫ മൂന്നാമന്റെ കാലത്ത് ആരംഭിച്ച പീരങ്കി വെടി മുഴക്കി ഇഫ്താർ സമയം അറിയിക്കുന്ന രീതി, സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സൈനിക ശക്തിയും മതപരമായ അച്ചടക്കവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

സുൽത്താൻമാർ ഈ മാസത്തെ, പ്രജകളോടുള്ള അടുപ്പം പ്രകടിപ്പിക്കാനും സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ മതപരമായ ഔന്നത്യം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കാനുമുള്ള അവസരമായാണ് കണ്ടിരുന്നത്. സുൽത്താൻ അബ്ദുൽ ഹമീദ് ഒന്നാമനെപ്പോലുള്ള ഭരണാധികാരികൾ റമദാൻ മാസത്തിൽ വേഷപ്രച്ഛന്നരായി നഗരങ്ങളിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിക്കുകയും വിപണികളിലെ വിലനിലവാരം നേരിട്ട് പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇത് സാധാരണക്കാർക്ക് ന്യായമായ വിലയ്ക്ക് ഭക്ഷണം ലഭിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പാക്കാനുള്ള മാര്‍ഗ്ഗമായിരുന്നു. കൊട്ടാരത്തിനുള്ളിൽ 'ഖിർക്ക-ഇ ശരീഫ്' (Hırka-i Şerif) അഥവാ പ്രവാചകന്റെ പുണ്യവസ്ത്രം സന്ദർശിക്കുന്ന ചടങ്ങ് റമദാനിലെ ഏറ്റവും വിശുദ്ധമായ ഒന്നായിരുന്നു. ഈ അവസരത്തിൽ സുൽത്താനും ഉന്നത ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഒത്തുചേരുകയും ആത്മീയ പ്രഭാഷണങ്ങളിൽ പങ്കുചേരുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇഫ്താർ കഴിഞ്ഞ ശേഷം ആരംഭിക്കുന്ന തറാവീഹ് പ്രാർത്ഥനകൾക്ക് ശേഷം തെരുവുകളിൽ കലാപരിപാടികൾ സജീവമായിരുന്നു. 'മദ്ദാ' (Meddah) എന്ന കഥാപ്രസംഗകരും 'കരഗോസ്-ഹാചിവാത്' (Karagöz and Hacivat) നിഴൽനാടകങ്ങളും ജനങ്ങൾക്ക് ഒരേ സമയം വിജ്ഞാനവും വിനോദവും പകർന്നുനൽകുന്നതായിരുന്നു.  

പള്ളികളിൽ ഹാഫിസുമാർ ഖുർആൻ പൂർണ്ണമായി പാരായണം ചെയ്യുന്ന 'മുഖാബല' (Mukabele) എന്ന ചടങ്ങ് പകൽ സമയങ്ങളിൽ വിശ്വാസികളെ പള്ളികളിലേക്ക് ആകർഷിച്ചിരുന്നു. സാമൂഹികമായി റമദാൻ എന്നത് ദാനധർമ്മങ്ങളുടെയും സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെയും കാലമായിരുന്നു. 'സദക കല്ലുകൾ' (Sadaka Taşı) എന്ന പേരിൽ പള്ളികളുടെ പരിസരത്ത് സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന തൂണുകളിൽ സമ്പന്നർ പണം നിക്ഷേപിക്കുകയും ആവശ്യക്കാരായ ദരിദ്രർ രാത്രിയുടെ മറവിൽ തങ്ങൾക്കാവശ്യമുള്ളത് മാത്രം അവിടെനിന്ന് എടുക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. കൊടുക്കുന്നവനും വാങ്ങുന്നവനും തമ്മിൽ നേരിട്ട് കാണാത്ത ഈ രീതി ഇസ്‍ലാമിക ദാനധർമ്മത്തിന്റെ അന്തസ്സത്ത ഉൾക്കൊള്ളുന്നതായിരുന്നു. കൂടാതെ, സമ്പന്നർ കടയുടമകളെ സമീപിച്ച് ദരിദ്രരുടെ കടങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തിയ പുസ്തകങ്ങൾ (Zimem Defteri) വാങ്ങി അവയിലെ ബാധ്യതകൾ തീർക്കുന്നതും പതിവായിരുന്നു. ഇഫ്താർ വിരുന്നുകളിൽ 'അല്ലാഹുവിന്റെ അതിഥികൾ' എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട ദരിദ്രർക്ക് പ്രത്യേക പരിഗണന നൽകിയിരുന്നു. വിരുന്നു കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങുന്ന അതിഥികൾക്ക് 'പല്ലിന്റെ വാടക' (Diş Kirası) എന്ന പേരിൽ പണവും സമ്മാനങ്ങളും നൽകുന്ന ആചാരം ഓട്ടോമൻ പ്രഭുക്കന്മാർക്കിടയിൽ നിലനിന്നിരുന്നു.

ഭക്ഷണ സംസ്കാരത്തിൽ ഓട്ടോമൻ അടുക്കളകൾ റമദാനിൽ പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് വേദിയാകുമായിരുന്നു. ഈന്തപ്പഴം, ഒലിവ്, പനീർ എന്നിവയ്ക്ക് ശേഷം വിളമ്പുന്ന തർഹാന സൂപ്പും തുത്മാച്ചും നോമ്പുകാരുടെ ക്ഷീണമകറ്റി. 'ഗുളാച്ച്' (Güllaç) എന്ന പേരിലുള്ള പാലും പനിനീരും ചേർത്ത പലഹാരം റമദാനിലെ സവിശേഷ വിഭവമായിരുന്നു. കർഷകരും വ്യാപാരികളും ഒരുപോലെ ഈ മാസത്തെ വിപണികൾ സജീവമാക്കി. അനാവശ്യമായ വിലക്കയറ്റം തടയാൻ ഖാദിമാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ കർശനമായ പരിശോധനകൾ വിപണികളിൽ നടന്നിരുന്നു. രാത്രിയിൽ ജനങ്ങളെ സഹൂറിനായി (അത്താഴം) ഉണർത്താൻ ഡ്രമ്മുകളുമായി (Ramadan Drummers) പാട്ടുപാടി വരുന്ന സംഘങ്ങൾ ഇന്നും തുർക്കിഷ് സംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഷാഡോ തിയേറ്ററുകളിലെ കരഗോസ്-ഹാചിവാത് (Karagöz and Hacivat) നാടകങ്ങൾ ജനങ്ങൾക്ക് തത്സമയ വിനോദം നൽകുന്നതിനൊപ്പം തന്നെ ആക്ഷേപഹാസ്യത്തിലൂടെ സാമൂഹിക വിമർശനങ്ങളും നടത്തിയിരുന്നു. ഈ രീതിയിൽ ആരാധനയും ഭരണനയങ്ങളും കലയും ഒത്തുചേർന്ന ഓട്ടോമൻ റമദാൻ, മധ്യകാലത്തെ ഏറ്റവും ഉജ്ജ്വലമായ സാംസ്കാരിക അനുഭവങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. 

ഓട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതാപം അതിന്റെ ഉച്ചസ്ഥായിയിൽ നിന്നിരുന്ന കാലത്ത്, റമദാൻ മാസത്തെ വിപണികളും അതിനു പിന്നാലെ വരുന്ന ഈദ് ആഘോഷങ്ങളും ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ സാംസ്കാരിക ദൃശ്യങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. റമദാൻ അവസാനത്തിലേക്ക് അടുക്കുമ്പോൾ സാമ്രാജ്യത്തിലെ വിപണികൾ അഥവാ അരാസ്തകൾ (Arastas) സജീവമാകുമായിരുന്നു. ഇസ്താംബൂളിലെ വിശ്വപ്രസിദ്ധമായ 'ഗ്രാൻഡ് ബസാർ' (Grand Bazaar) റമദാൻ മാസത്തിൽ ദീപാലംകൃതമാവുകയും രാത്രി വൈകുവോളം പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഈ വിപണികളിൽ ഈദ് ആഘോഷങ്ങൾക്കായി പുതിയ വസ്ത്രങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, മധുരപലഹാരങ്ങൾ എന്നിവ വാങ്ങാൻ ജനങ്ങൾ ഒഴുകിയെത്തിയിരുന്നു. 

വ്രതകാലത്തെ വിപണികളിൽ വിലക്കയറ്റം തടയാൻ സുൽത്താന്റെ പ്രത്യേക പ്രതിനിധികൾ ഓരോ കടയിലും പരിശോധന നടത്തുന്നത് അക്കാലത്തെ ഭരണപരമായ സവിശേഷതയായിരുന്നു. റമദാൻ മാസത്തിന്റെ സമാപ്തി കുറിക്കുന്ന ഈദുൽ ഫിത്തർ (Ramadan Bayramı) ആഘോഷങ്ങൾ ഓട്ടോമൻ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങുകളായാണ് നടന്നിരുന്നത്. ഈദ് ദിനത്തിൽ സുൽത്താൻ തന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് വലിയൊരു ഘോഷയാത്രയായി (Bayram Alayı) പള്ളിയിലേക്ക് പോകുമായിരുന്നു. സ്വർണ്ണനൂലുകൾ കൊണ്ട് തുന്നിയ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച സൈനികരും ഉദ്യോഗസ്ഥരും അകമ്പടി സേവിക്കുന്ന ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ വിദേശ അംബാസഡർമാർ വരെ തടിച്ചുകൂടിയിരുന്നു. പള്ളിയിൽ വെച്ച് സുൽത്താൻ തന്റെ പ്രജകൾക്ക് അഭിവാദ്യം അർപ്പിക്കുകയും കുട്ടികൾക്ക് നാണയങ്ങളും മിഠായികളും വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇതിനെ 'ഈദി' (Bayram Harçlığı) എന്നാണ് വിളിച്ചിരുന്നത്. ഇത് കുട്ടികൾക്കിടയിൽ ഈദ് ആഘോഷത്തെ ഏറെ പ്രിയങ്കരമാക്കി.

വിപണികളിലെ പ്രധാന ആകർഷണം തുർക്കിഷ് ഡിലൈറ്റ് (Lokum), ബക്‍ലാവ (Baklava) തുടങ്ങിയ മധുരപലഹാരങ്ങളായിരുന്നു. കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് ഈദ് ദിനത്തിൽ സൈനികർക്കായി ബക്‍ലാവകൾ അയക്കുന്ന 'ബക്‍ലാവ ഘോഷയാത്ര' (Baklava Alayı) എന്ന സവിശേഷമായ ഒരു പാരമ്പര്യം തന്നെ നിലനിന്നിരുന്നു. പാവപ്പെട്ടവർക്കായി വിപണികളിലെ വ്യാപാരികൾ വലിയ ഇളവുകൾ നൽകുകയും, പള്ളികൾക്ക് സമീപം ഈദ് ചന്തകൾ (Bayram Pazarı) സ്ഥാപിച്ച് കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് സാധനങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. സൂഫി മഠങ്ങളിൽ ഈദ് ദിനത്തിൽ പ്രത്യേക സംഗീത സദസ്സുകൾ സംഘടിപ്പിക്കുകയും ആത്മീയ സന്തോഷം പങ്കുവെക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

ചുരുക്കത്തില്‍ ഓട്ടോമന്‍ സാമ്രാജ്യത്തില്‍ റമദാനും പെരുന്നാളും, ഒരേ സമയം,  സമൂഹത്തിന്റെയും ഭരണകൂടത്തിന്റെയും ആഘോഷങ്ങളായിരുന്നു എന്ന് പറയാം. ആരും പ്രയാസപ്പെടാതെ, രാജ്യത്തെ ജനങ്ങളെല്ലാം ഒരു പോലെ സസന്തോഷം ജീവിച്ചിരുന്ന മുഹൂര്‍ത്തങ്ങളായിരുന്നു അവ.