Islamonweb

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ യൂറോപ്യൻ സാമ്രാജ്യത്വം മുസ്‍ലിം ലോകത്തിന് മേൽ പിടിമുറുക്കിയ കാലഘട്ടത്തിൽ, സാമ്രാജ്യത്വ വിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിന്റെ തീപ്പൊരിയായി ഉയർന്നുവന്ന വ്യക്തിത്വമാണ് സയ്യിദ് ജമാലുദ്ദീൻ അഫ്‌ഗാനി. സ്വന്തം നാടിനെയും ജനതയെയും സംരക്ഷിക്കാൻ ലോകമെമ്പാടും സഞ്ചരിച്ച ആ നിഗൂഢ വിപ്ലവകാരി ആധുനിക മുസ്‍ലിം രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ, പൊതുവേദിയിൽ അദ്ദേഹം ഇസ്‍ലാമിന്റെ ശക്തനായ സംരക്ഷകനായി നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, വ്യക്തിജീവിതത്തിലും രഹസ്യ ചിന്തകളിലും തീർത്തും വ്യത്യസ്ത‌മായ ഒരു മുഖമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നത്. വിപ്ലവ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കൊപ്പം തന്നെ, അഹ്ലുസ്സുന്നത്തിന്റെ വിശ്വാസപ്രമാണങ്ങളിൽ (Aqeeda) നിന്നുള്ള കടുത്ത വ്യതിയാനങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം എക്കാലത്തും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. 1838-ൽ ഇറാനിലെ ഹമദാനടുത്തുള്ള അസദാബാദിൽ ഒരു ഷിയാ കുടുംബത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചതെങ്കിലും, താൻ അഫ്‌ഗാനിസ്ഥാനിൽ നിന്നുള്ള ഒരു സുന്നിയാണെന്നാണ് അദ്ദേഹം പൊതുവെ അവകാശപ്പെട്ടിരുന്നത്. സുന്നി ഭൂരിപക്ഷമുള്ള മുസ്‍ലിം ലോകത്തും ഒട്ടോമൻ രാജസഭയിലും തന്റെ സ്വാധീനം പരമാവധി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനും, ഇറാനിലെ കാജർ ഭരണകൂടത്തിന്റെ പീഡനങ്ങളിൽ നിന്നും കൊളോണിയൽ നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്നും രക്ഷപ്പെടുന്നതിനുമായി അദ്ദേഹം ബോധപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ച 'തഖിയ്യ' (സ്വത്വം മറച്ചുവെക്കൽ) എന്ന തന്ത്രമായിരുന്നു ഇത് എന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്. ഇറാഖിലെ ഷിയാ പുണ്യനഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് തർക്കശാസ്ത്രത്തിലും തത്ത്വചിന്തയിലും വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയ അദ്ദേഹം, ഇബ്നു സീനയെപ്പോലുള്ള പ്രാചീന ചിന്തകന്മാരുടെ കൃതികളിൽ അഗാധമായ താല്‌പര്യം പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നു.

സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രത്യയശാസ്ത്രം മാറ്റിമറിക്കുന്ന ഒരു പ്രയോഗിക രാഷ്ട്രീയക്കാരനായിരുന്നു അഫ്‌ഗാനി. 1857-ൽ ഇന്ത്യയിൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർക്കെതിരെ നടന്ന ഒന്നാം സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് അദ്ദേഹം ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിരുന്നു. കൊളോണിയലിസത്തിന്റെ ക്രൂരമായ മുഖം നേരിൽ കണ്ട അദ്ദേഹം, ബ്രിട്ടീഷുകാരെ നേരിടാൻ മതപരമായ ബന്ധങ്ങളേക്കാൾ അന്ന് പ്രാധാന്യം നൽകിയത് പ്രാദേശികവും ഭാഷാപരവുമായ ദേശീയതയ്ക്കാണ്. ശക്തമായ പോരാട്ടം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ ഹിന്ദു-മുസ്‍ലിം ഐക്യം രൂപീകരിക്കണമെന്ന വാദം അദ്ദേഹം അന്ന് മുന്നോട്ടുവെച്ചു. എന്നാൽ പിന്നീട് പാരീസിലെത്തിയപ്പോൾ ഇതേ വിദേശ ശക്തികളെ ചെറുക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗോള ഇസ്‍ലാമിക ഐക്യം (പാൻ-ഇസ്‍ലാമിസം) എന്ന മതപരമായ കാർഡ് പുറത്തെടുക്കുന്നതാണ് ചരിത്രം കാണുന്നത്.

അഫ്ഗാനിയുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും സജീവമായ കാലഘട്ടമായിരുന്നു അദ്ദേഹം ഈജിപ്‌തിൽ ചെലവഴിച്ച 1871 മുതൽ 1879 വരെയുള്ള വർഷങ്ങൾ. കെയ്റോയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രമുഖ ശിഷ്യൻ മുഹമ്മദ് അബ്ദുവിനെ കണ്ടെത്തുന്നത്. വൈദേശിക ശക്തികളുടെ കടുത്ത നിരീക്ഷണങ്ങളെ മറികടക്കാൻ അഫ്ഗാനി എപ്പോഴും രഹസ്യ സംഘടനകളെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി അദ്ദേഹം ഫ്രീമേസൺ ലോഡ്‌ജുകളിൽ ചേരുകയും, 'സ്റ്റാർ ഓഫ് ദി ഈസ്റ്റ്' പോലുള്ള ലോഡ്ജുകൾ സ്ഥാപിക്കാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്‌തു. സാധാരണ ഫ്രീമേസൺ ആചാരങ്ങൾക്കപ്പുറം, കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും യുവാക്കളായ വിപ്ലവകാരികളെ വാർത്തെടുക്കാനുമുള്ള സുരക്ഷിതമായ ഒരു രഹസ്യ ശൃംഖലയായാണ് അദ്ദേഹം ഇതിനെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയത്. ബ്രിട്ടീഷ് സ്വാധീനത്തിനെതിരെ ഈജിപ്ഷ്യൻ ദേശീയതയെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചതോടെ 1879-ൽ അദ്ദേഹത്തെ അവിടെനിന്ന് നാടുകടത്തി.

തുടർന്ന് ഇസ്താംബൂളിൽ എത്തിയ അദ്ദേഹം നടത്തിയ ഒരു പ്രഭാഷണം വലിയ വിവാദങ്ങൾക്ക് തിരികൊളുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിശ്വാസങ്ങൾ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അല്ലാഹുവിൽ നിന്നുള്ള ദിവ്യബോധനം അഥവാ പ്രവാചകത്വത്തെ (നുബുവ്വത്ത്) അദ്ദേഹം മനുഷ്യന് പഠിച്ചെടുക്കാവുന്ന ഒരു 'കല' അല്ലെങ്കിൽ 'തൊഴിൽ' (craft or art) ആയാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. അഹ്ലുസ്സുന്നത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വിശ്വാസപ്രമാണങ്ങളെ (Aqeeda) ലംഘിക്കുന്ന ഈ പ്രസ്‌താവന ഉസ്‌മാനിയാ മതപണ്ഡിതന്മാരെ പ്രകോപിപ്പിക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തെ ഒരു മതനിഷേധിയായി പ്രഖ്യാപിച്ച് അവിടെനിന്നും പുറത്താക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത്തരം വ്യതിയാനങ്ങളാല്‍, മുഖ്യധാരാ പണ്ഡിതന്മാർ പലപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തെ ഒരു ഇസ്‍ലാമിക നായകനായല്ല, മറിച്ച് ഒരു രഹസ്യ വിപ്ലവകാരിയായും കുതന്ത്രക്കാരനായും മാത്രമാണ് വിലയിരുത്തുന്നത്.

പൊതുജനങ്ങളെ കൊളോണിയലിസത്തിനെതിരെ സംഘടിപ്പിക്കാൻ ഇസ്‍ലാം എന്ന മതവികാരം ഏറ്റവും ശക്തമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ വ്യക്തിപരമായി അദ്ദേഹത്തിന് മതം എന്നത് ആത്മീയമായ ഒന്നായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് സാധാരണ ജനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനും ഒരുമിച്ച് നിർത്താനുമുള്ള ഒരു 'സാമൂഹിക ഉപായം' (social glue) മാത്രമായിരുന്നു. പരമമായ സത്യം ശാസ്ത്രത്തിലും തത്ത്വചിന്തയിലുമാണെന്നും, അത് ഉയർന്ന ചിന്താശേഷിയുള്ള ഉപരിവർഗ്ഗത്തിന് മാത്രമുള്ളതാണെന്നുമായിരുന്നുവത്രം അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചിരുന്നത്.

ഈ ഇരട്ടത്താപ്പ് ഏറ്റവും വ്യക്തമായത് 1883-ൽ ഫ്രഞ്ച് തത്ത്വചിന്തകൻ ഏണസ്റ്റ് റെനാനുമായി നടത്തിയ സംവാദത്തിലാണ്. ഇസ്‌ലാം ഉൾപ്പെടെയുള്ള എല്ലാ മതങ്ങളും ശാസ്ത്ര ചിന്തകളെയും സ്വതന്ത്ര അന്വേഷണങ്ങളെയും അടിച്ചമർത്തുന്നവയാണെന്ന റെനാന്റെ വാദത്തോട് അഫ്ഗാനി പൂർണ്ണമായും യോജിച്ചു. യൂറോപ്പ് മതത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് മോചിതമായി ശാസ്ത്ര പുരോഗതി കൈവരിച്ചതുപോലെ ഇസ്‍ലാമിക ലോകവും ആ വഴി സ്വീകരിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം ഫ്രഞ്ച് ഭാഷയിലെഴുതിയ മറുപടിയിൽ പ്രത്യാശിച്ചു. തന്റെ ഗുരുവിന്റെ ഈ കടുത്ത യുക്തിവാദ ചിന്തകളും മതത്തോടുള്ള സംശയങ്ങളും സാധാരണക്കാരായ മുസ്‍ലിംകൾ അറിയാതിരിക്കാൻ, മുഹമ്മദ് അബ്ദു ഈ കത്തുകൾ അറബിയിലേക്ക് തർജ്ജമ ചെയ്യാതെ അതീവ രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്.

പിന്നീട് 1883-1885 കാലഘട്ടത്തിൽ പാരീസിലെ പ്രവാസജീവിതത്തിനിടയിലാണ് ഇരുവരും ചേർന്ന് 'അൽഉർവത്തുൽ വുസ്‍ഖാ' (The Firmest Bond) എന്ന വിഖ്യാതമായ പത്രം പുറത്തിറക്കുന്നത്. കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധ ആശയങ്ങളും പാൻ-ഇസ്‍ലാമിക ഐക്യവും പ്രചരിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു വലിയ കൂട്ടായ്‌മയായിരുന്നു അത്. ഖുർആൻ സൂക്തങ്ങളും ഹദീസുകളും കൃത്യമായി ഉദ്ധരിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവർ ഇതിൽ ലേഖനങ്ങൾ എഴുതിയിരുന്നത്. എന്നാൽ അത് മതപരമായ ആദർശശുദ്ധി കൊണ്ടായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് മുസ്‍ലിം ലോകത്തെ ഒന്നിപ്പിച്ചു നിർത്തി യൂറോപ്യൻ സാമ്രാജ്യത്വത്തിനെതിരെ ഒരു പ്രതിരോധ സഖ്യം രൂപീകരിക്കുക എന്ന രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യത്തിന് വേണ്ടിയായിരുന്നു എന്നാണ് മനസ്സിലാവുന്നത്.

ചുരുക്കത്തിൽ, അഫ്ഗാനി കേവലം ഒരു ചിട്ടയായ ദൈവശാസ്ത്രജ്ഞനോ ആത്മീയ നേതാവോ ആയിരുന്നില്ല. മുസ്‍ലിം ലോകത്തിന്റെ വിമോചനവും രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും വീണ്ടെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച അദ്ദേഹം, അതിനായി മതത്തെ കേവലം ഒരു രാഷ്ട്രീയ ഉപകരണമായും തഖിയ്യയെ ഒരു കവചമായും ഉപയോഗിച്ചു എന്നേ പറയാനൊക്കൂ.

ഇറാനിലും ഇസ്‌താംബൂളിലും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകൾ നടത്തിയ അഫ്‌ഗാനി, അവസാന കാലം സുൽത്താൻ അബ്ദുൽ ഹമീദ് രണ്ടാമന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ ഏതാണ്ട് ഒരു തടവുകാരനെപ്പോലെയാണ് കഴിഞ്ഞത്. ഒടുവിൽ 1897-ൽ കാൻസർ ബാധിച്ച് അദ്ദേഹം ഈ ലോകത്തോട് വിടപറഞ്ഞു. സാമ്രാജ്യത്വ വിരുദ്ധ പോരാട്ടങ്ങളിലെ മികച്ചൊരു തന്ത്രശാലിയായ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകനായി ചരിത്രം അദ്ദേഹത്തെ രേഖപ്പെടുത്തുമ്പോഴും, വിശ്വാസപരമായ കടുത്ത അപചയങ്ങളുടെയും അവസരവാദ നിലപാടുകളുടെയും പേരിൽ അദ്ദേഹം ഇന്നും വിമർശിക്കപ്പെടുന്നു.