Islamonweb

തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ നൈജീരിയയിലെ ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രം വെറുമൊരു മതപരിവർത്തനത്തിന്റെയോ അധിനിവേശത്തിന്റെയോ കഥയല്ല. മറിച്ച്, അത് ആഴത്തിലുള്ള സാംസ്‌കാരിക സമന്വയത്തിന്റെയും പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യങ്ങളോട് സംവദിച്ചുള്ള വികാസത്തിന്റെയും ചരിത്രമാണ്. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലും യൊറൂബ (Yoruba) ജനതയുടെ പുരാതന സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥിതികളെ ഇസ്‌ലാമിന്റെ സാർവത്രിക തത്വങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചത് അർപ്പണബോധമുള്ള പ്രാദേശിക പണ്ഡിതന്മാരായിരുന്നു. യൊറൂബ സംസ്‌കാരത്തിലെ ആത്മീയ മൂല്യങ്ങളെ ഇസ്‌ലാമിക തനിമ ചോർന്നുപോകാതെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ അവർക്ക് സാധിച്ചു. ഈ പണ്ഡിത ശ്രേഷ്ഠരിൽ ഏറ്റവും മുൻനിരയിൽ നിൽക്കുന്ന നാമമാണ് ശൈഖ് സിക്കിറുലായ് ബാബലോലയുടേത്.

കൊളോണിയൽ കാലഘട്ടത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ തുടങ്ങി ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ തുടക്കം വരെ, ഏതാണ്ട് ഒരു നൂറ്റാണ്ടോളം നീണ്ടുനിന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം പശ്ചിമാഫ്രിക്കൻ ഇസ്‌ലാമിന്റെ പരിണാമത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന സാക്ഷ്യപത്രമാണ്. നൈജീരിയയിലെ ഓഗൺ സ്റ്റേറ്റിലെ (Ogun State) യെവാ ലാൻഡിന്റെ (Yewa Land) ഗ്രാൻഡ് ചീഫ് ഇമാമായും, ഓഗൺ സ്റ്റേറ്റിലെ 'ലീഗ് ഓഫ് ഇമാംസ് ആൻഡ് അൽഫാസിന്റെ' (League of Imams and Alfas) പ്രസിഡന്റായും അദ്ദേഹം സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. ലക്ഷക്കണക്കിന് വരുന്ന വിശ്വാസികൾക്ക് ആത്മീയ മാർഗദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായിരുന്നു അദ്ദേഹം. നൈജീരിയയിൽ ഉണ്ടായ വലിയ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും ഇസ്‌ലാമിക തനിമയും ബഹുസ്വരതയും ഉയർത്തിപ്പിടിക്കാൻ അദ്ദേഹം നടത്തിയ ശ്രമങ്ങൾ സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്.

വംശപരമ്പരയും ബാല്യകാലവും (1920–1940)

1926-ലാണ് ശൈഖ് സിക്കിറുലായ് ബാബലോല ജനിച്ചത്.. നൈജീരിയയിലെ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ അക്കാലത്ത് ആധുനികമായ ജനനരേഖകൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന പതിവുണ്ടായിരുന്നില്ല. പകരം ചന്ദ്രമാസങ്ങളെയോ കമ്മ്യൂണിറ്റിയിലെ പ്രധാന സംഭവങ്ങളെയോ (ഉദാഹരണത്തിന് മികച്ച വിളവെടുപ്പ്, വലിയ വരൾച്ച അല്ലെങ്കിൽ പ്രാദേശിക രാജാവിന്റെ കിരീടധാരണം) അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു പ്രായം കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ ഭരണത്തിൻ കീഴിലുള്ള 'എഗ്ബാഡോ' (Egbado - ഇന്നത്തെ യെവാ) പ്രവിശ്യയിലാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചു വളർന്നത്.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ഒടുവിൽ നൈജീരിയയുടെ വടക്കൻ മേഖലകളിൽ നിന്നും ഹൗസ (Hausa), ഫുലാനി (Fulani) വ്യാപാരികളിലൂടെയും തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഇസ്‌ലാമിക പ്രബോധകരിലൂടെയുമാണ് യെവാ ലാൻഡിൽ ഇസ്‌ലാം ശക്തമായ സ്വാധീനമുറപ്പിക്കുന്നത്. ബാബലോലയുടെ കുടുംബം ഈ ആദ്യകാല മുസ്‍ലിം തലമുറയിൽപ്പെട്ടവരും ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസം കൽപ്പിതമെന്നോണം മുറുകെ പിടിച്ചവരുമായിരുന്നു.

യെവാ ജനത യൊറൂബ വംശജരുടെ സവിശേഷമായ ഒരു ഉപവിഭാഗമാണ്. കച്ചവടത്തിലും കൃഷിയിലും ഒരേപോലെ നൈപുണ്യം തെളിയിച്ച ഇവരുടെ ചരിത്രം പശ്ചിമാഫ്രിക്കൻ ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടതാണ്. മുതിർന്നവരോടുള്ള ആദരവ്, സാമുദായിക ഐക്യം, മണ്ണുമായുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം (Omoluabi എന്ന യൊറൂബ നൈതിക സങ്കൽപ്പം) എന്നിവയെല്ലാം ബാബലോലയുടെ സ്വഭാവരൂപീകരണത്തിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. ഭക്തിനിർഭരവും അച്ചടക്കമുള്ളതുമായ ഒരു കുടുംബ പരിസരമാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചത്.

അക്കാലത്ത് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടത്തിന് കീഴിലുള്ള വെസ്റ്റേൺ ക്രിസ്ത്യൻ മിഷനറി സ്കൂളുകളിൽ ചേർന്ന് പഠിച്ച് സർക്കാർ ജോലി സമ്പാദിക്കാൻ വലിയൊരു വിഭാഗം യുവാക്കൾ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, ബാബലോലയുടെ കുടുംബം അദ്ദേഹത്തെ പരമ്പരാഗതമായ മതപഠനത്തിന്റെ വഴികളിലേക്കാണ് നയിച്ചത്. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ പിൽക്കാല ദിശ പൂർണ്ണമായും നിർണ്ണയിച്ചു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബാല്യകാല വിദ്യാഭ്യാസം കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത് "ഇലെ-കെവു" (Ile-Kewu) എന്നറിയപ്പെടുന്ന പരമ്പരാഗത ഖുർആൻ പഠനശാലകളിലായിരുന്നു. യൊറൂബ ഭാഷയിൽ 'ഇലെ' എന്നാൽ വീട് എന്നും 'കെവു' എന്നാൽ പഠനം അല്ലെങ്കിൽ പാരായണം എന്നുമാണ് അർത്ഥം. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപകുതിയിലും കേരളത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന പരമ്പരാഗത 'ഓത്തുപള്ളി'കൾക്ക് സമാനമായ രീതിയിലായിരുന്നു ഇവ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്. വലിയ മരത്തണലുകളിലോ പള്ളികളുടെ മുറ്റത്തോ ഉള്ള പീഠങ്ങളിലിരുന്ന് 'അൽഫ' (Alfa - യൊറൂബ ഭാഷയിൽ ഇസ്‌ലാമിക അധ്യാപകൻ/പണ്ഡിതൻ) എന്ന് വിളിക്കുന്ന ഗുരുനാഥന്മാരിൽ നിന്ന് ഖുർആൻ ഹൃദിസ്ഥമാക്കുകയായിരുന്നു ആദ്യഘട്ടം.

ബാലനായ സിക്കിറുലായ്ക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം എന്നത് ആധുനിക പാഠപുസ്തകങ്ങളിലെ അറിവായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് "ലൗഹ്" (Lauh - അറബി അക്ഷരങ്ങൾ എഴുതുന്ന തടിപ്പലക) വഴിയുള്ള അക്ഷരപഠനമായിരുന്നു. മഷിയും തടിയും ഉപയോഗിച്ച് എഴുതിപ്പഠിക്കുന്ന ഈ രീതി പശ്ചിമാഫ്രിക്കയിലെ പുരാതനമായ ഇസ്‌ലാമിക വിജ്ഞാന സമ്പ്രദായത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അറബി കാലിഗ്രഫിയും ഖുർആനിലെ ഉച്ചാരണ നിയമങ്ങളും (തജ്‌വീദ്) അദ്ദേഹം വളരെ വേഗത്തിൽ സ്വായത്തമാക്കി. വിനയം, ക്ഷമ, സൂക്ഷ്മമായ ഓർമ്മശക്തി തുടങ്ങിയ സ്വഭാവഗുണങ്ങൾ ഈ കഠിനമായ കാലഘട്ടത്തിലാണ് അദ്ദേഹത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടത്.

ഒരു പണ്ഡിതന്റെ യാത്ര

ഇസ്‌ലാമിക പണ്ഡിതന്മാരുടെ പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, അടിസ്ഥാന വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് തേടി ദൂരയാത്രകൾ നടത്താറുണ്ട് (രിഹ്‌ല ഫീ ത്വലബിൽ ഇൽമ്). ശൈഖ് ബാബലോലയും ഇതേ പാത പിന്തുടർന്നു. യൊറൂബ മേഖലയിലെയും സമീപ നഗരങ്ങളിലെയും പ്രശസ്തരായ പണ്ഡിതന്മാരുടെ കീഴിൽ അദ്ദേഹം ഉപരിപഠനത്തിനായി യാത്ര തിരിച്ചു.

ഖുര്‍ആന്‍ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കാൻ അറബി ഭാഷയുടെ വ്യാകരണവും സാഹിത്യവും അനിവാര്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഇബ്‌നു മാലിക്കിന്റെ പ്രശസ്തമായ 'അൽഫിയ്യ' (അറബി വ്യാകരണത്തിലെ ആയിരം വരികളുള്ള കാവ്യം) പോലുള്ള ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അദ്ദേഹം മനഃപാഠമാക്കി. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന് അറബിയിലെ ക്ലാസിക്കൽ സ്രോതസ്സുകൾ നേരിട്ട് വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള ആധികാരികമായ കഴിവ് നൽകി. പടിഞ്ഞാറൻ ആഫ്രിക്കയിൽ പൊതുവെ പ്രചാരത്തിലുള്ള മാലിക്കി മദ്‌ഹബിലെ (Maliki School of Jurisprudence) പ്രഗത്ഭ പണ്ഡിതനായി അദ്ദേഹം മാറി. ഈ പഠനത്തിലൂടെ വിവാഹം, അനന്തരാവകാശം, സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകൾ, കരാറുകൾ തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക വിഷയങ്ങളിൽ ഖുർആന്റെയും സുന്നത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൃത്യമായ ഇസ്‌ലാമിക നിയമോപദേശം (ഫത്‌വ) നൽകാൻ അദ്ദേഹം പ്രാപ്തനായി. ഖുർആൻ സൂക്തങ്ങളെ സമകാലിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴിവ് ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. 'തഫ്സീർ അൽ-ജലാലൈൻ' അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട പഠനവിഷയമായിരുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠനം കേവലം പുസ്തക വായനകളിൽ ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല. തന്റെ ഗുരുക്കന്മാരുടെ കൂടെ താമസിച്ച് അവരുടെ ജീവിതരീതികൾ നിരീക്ഷിച്ചും അവരെ സേവിച്ചുമാണ് അദ്ദേഹം ജ്ഞാനം ആർജ്ജിച്ചത്. ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിൽ ഇതിനെ 'സുഹ്ബ' (ഗുരുസമ്പർക്കം) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഭൗതികമായ സുഖസൗകര്യങ്ങളേക്കാൾ ദൈവവിജ്ഞാനത്തിനും പരലോക ചിന്തയ്ക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ഒരു സൂഫി ലളിത ജീവിതശൈലി (സുഹ്ദ്) അദ്ദേഹം ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ വളർത്തിയെടുത്തു.

ആത്മീയ നേതൃത്വത്തിലേക്ക്

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് ശേഷം തന്റെ ജന്മനാടായ യെവാ ലാൻഡിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയ ബാബലോലയുടെ പാണ്ഡിത്യവും നന്മയും സമൂഹം ഉടൻ തന്നെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ 'തക്വ്‌വ' (ദൈവഭക്തി) ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പ്രശസ്തമായിരുന്നു. ക്രമേണ അദ്ദേഹം യെവാ ലാൻഡിന്റെ 'ഗ്രാൻഡ് ചീഫ് ഇമാം' എന്ന പരമോന്നത പദവിയിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെട്ടു.

ഒരു ഇമാം എന്ന നിലയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ പള്ളിയിലെ അഞ്ചുസമയത്തെ പ്രാർത്ഥനകൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയില്ല. അദ്ദേഹം ഒരു സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവായിരുന്നു: ഇസ്‌ലാമിക ശരീഅത്ത് നിയമങ്ങളെയും യൊറൂബ ഗോത്ര ആചാരങ്ങളിലെ യുക്തിഭദ്രമായ ഘടകങ്ങളെയും കോർത്തിണക്കി കുടുംബ തർക്കങ്ങളും ഭൂമി തർക്കങ്ങളും പരിഹരിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വെള്ളിയാഴ്ച ഖുതുബകൾ (Sermons) പ്രാദേശിക റേഡിയോകളിലൂടെയും പിൽക്കാലത്ത് ടെലിവിഷനിലൂടെയും പ്രക്ഷേപണം ചെയ്തിരുന്നു. സമൂഹത്തിലെ തിന്മകളെ ശക്തമായി വിമർശിക്കുമ്പോഴും ആരെയും വ്യക്തിപരമായി വേദനിപ്പിക്കാത്ത രീതിയിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവതരണ ശൈലി മുസ്‍ലിം ഇതര സമൂഹങ്ങൾക്കിടയിലും അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ സ്വീകാര്യത നൽകി. തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ നൈജീരിയയിൽ ജനസംഖ്യയിൽ വലിയൊരു വിഭാഗം ക്രിസ്ത്യാനികളാണ്. 'ക്രിസ്ത്യൻ അസോസിയേഷൻ ഓഫ് നൈജീരിയ' (CAN), പ്രാദേശിക യൊറൂബ രാജാക്കന്മാർ (Obas) എന്നിവരുമായി ശൈഖ് ബാബലോല വളരെ അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്നു. മതപരമായ വിദ്വേഷങ്ങൾക്കും വർഗ്ഗീയ ചേരിതിരിവുകൾക്കും എതിരെ അദ്ദേഹം എപ്പോഴും സംസാരിച്ചു.

'ലീഗ് ഓഫ് ഇമാംസ് ആൻഡ് അൽഫാസ്'

ഓഗൺ സ്റ്റേറ്റിലെ മുസ്‍ലിം പണ്ഡിതന്മാരുടെയും പള്ളികളുടെയും പരമോന്നത സംഘടനയായ 'ലീഗ് ഓഫ് ഇമാംസ് ആൻഡ് അൽഫാസിന്റെ' പ്രസിഡന്റായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത് ശൈഖ് ബാബലോലയുടെ സ്വാധീനത്തിന്റെ ഔന്നത്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു സജീവ രാഷ്ട്രീയക്കാരനല്ലെങ്കിൽ പോലും, ഭരണാധികാരികൾക്ക് നിർഭയമായി ഉപദേശങ്ങൾ നൽകാൻ അദ്ദേഹം മടിച്ചിരുന്നില്ല. ദാരിദ്ര്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനും ഗ്രാമീണ മേഖലകളിൽ ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസ സൗകര്യങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനും സർക്കാർ മുൻഗണന നൽകണമെന്ന് അദ്ദേഹം ശക്തമായി വാദിച്ചു.

പ്രവാചക ചര്യയെ (സുന്നത്ത്) കർശനമായി പിന്തുടരുന്ന പാരമ്പര്യവാദിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. മതത്തിന്റെ പേരിൽ കടന്നുകൂടിയ അനാചാരങ്ങളെയും (ബിദ്അത്ത്) ചൂഷണങ്ങളെയും അദ്ദേഹം എതിർത്തു. എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിരുത്തൽ രീതി വളരെ മിതത്വമുള്ളതായിരുന്നു (വസതിയ്യത്ത്). പേനയും നാവുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയുധങ്ങൾ. ആധുനിക ഭൗതിക വിദ്യാഭ്യാസവും മതവിജ്ഞാനവും ഒരുപോലെ മുസ്‍ലിം യുവാക്കൾക്ക് നൽകണമെന്ന് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചു. വിവിധ ഇസ്‌ലാമിക ഗ്രൂപ്പുകൾക്കിടയിലുള്ള ഐക്യത്തിനായി (Unity of Ummah) അദ്ദേഹം അഹോരാത്രം പരിശ്രമിച്ചു.

മരണവും ബാക്കിപത്രവും

2024 മെയ് മാസത്തിൽ, തന്റെ 98-ാം വയസ്സിലാണ് ശൈഖ് സിക്കിറുലായ് ബാബലോല വഫാത്താകുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിയോഗം നൈജീരിയയുടെ മതസാമൂഹിക മേഖലകളിൽ വലിയൊരു വിടവാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്. നൈജീരിയൻ സർക്കാർ ഔദ്യോഗിക അനുശോചനക്കുറിപ്പിൽ അദ്ദേഹത്തെ "രാജ്യത്തിന്റെ ധാർമ്മിക ദിശാസൂചി" (The Moral Compass of the Nation) എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്.

ഒരു ഇസ്‌ലാമിക പണ്ഡിതനും ജനനേതാവും എങ്ങനെയായിരിക്കണം എന്നതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ് ശൈഖ് സിക്കിറുലായ് ബാബലോല. കൊളോണിയൽ കാലത്തെ ഒരു സാധാരണ ഗ്രാമീണ ബാലനായി ജീവിതം ആരംഭിച്ച്, നൈജീരിയയുടെ തന്നെ ആത്മീയ ചൈതന്യമായി അദ്ദേഹം വളർന്നു. ഇസ്‌ലാമിന്റെ കാലാതീതമായ തത്വങ്ങൾ ആധുനിക സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതിക്ക് തടസ്സമല്ലെന്നും, മറിച്ച് അത് സമൂഹത്തെ നേർവഴിക്ക് നയിക്കുന്ന വെളിച്ചമാണെന്നും അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതത്തിലൂടെ തെളിയിച്ചു. ഭക്തിയും വിജ്ഞാനവും ഐക്യും ഒത്തുചേർന്ന ആ ജീവിതം വരുംതലമുറകൾക്ക് എന്നും ഒരു വഴികാട്ടിയായി നിലകൊള്ളും.

ലേഖകനെകുറിച്ച്-

ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിലും പശ്ചിമാഫ്രിക്കൻ ഇസ്‌ലാമിക പഠനങ്ങളിലും ഗവേഷണം നടത്തുന്ന അക്കാദമിക് പണ്ഡിതനാണ് ലേഖകന്‍. അന്താരാഷ്ട്ര ഇസ്‌ലാമിക് സർവകലാശാലയിൽ നിന്നും ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം നേടി. നൈജീരിയ, ഘാന തുടങ്ങിയ പശ്ചിമാഫ്രിക്കൻ രാജ്യങ്ങളിലെ മുസ്‍ലിം സമുദായങ്ങളുടെ സാംസ്‌കാരിക സമന്വയത്തെക്കുറിച്ച് നിരവധി പ്രബന്ധങ്ങൾ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. നിലവിൽ വിവിധ ഇസ്‌ലാമിക വിജ്ഞാനകോശങ്ങളുടെ പത്രാധിപ സമിതി അംഗമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. താത്പര്യമുള്ള മേഖലകൾ: ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്ര ചരിത്രം, ആഫ്രിക്കൻ മുസ്‌ലിം പൈതൃകം, ബഹുസ്വര സമൂഹങ്ങളിലെ ഇസ്‌ലാം