Islamonweb

ലോകം കണ്ട മഹാനായ സൈനിക നേതാക്കളിൽ ഒരാളും, താമർലേൻ അഥവാ പരുക്ക് കാരണംTimur the Lame എന്നറിയപ്പെടുന്ന തിമൂറിൻ്റെ (Timur, 1336−ൽ ജനനം) ഭരണത്തിന് കീഴിൽ വികസിച്ചുവന്ന വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയാണ് തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യ. ആധുനിക തുർക്കി, ഇറാൻ, ഉസ്ബെക്കിസ്ഥാൻ, അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ, പാകിസ്ഥാൻ, ഇന്ത്യയുടെ ചില ഭാഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു വലിയ സാമ്രാജ്യമാണ് ഈ തുർക്കോ-മംഗോൾ (Turco−Mongol) ഭരണാധികാരി സ്ഥാപിച്ചത്. ജെംഗിസ് ഖാൻ്റെ (Genghis Khan) നേരിട്ടുള്ള പിൻഗാമി ആണെന്ന് അവകാശപ്പെട്ട തിമൂർ, 1370-ൽ തൻ്റെ 34-ാം വയസ്സിൽ സൈനിക മുന്നേറ്റങ്ങൾ ആരംഭിക്കുകയും, 2.1 ദശലക്ഷം ചതുരശ്ര മൈലിലധികം വിസ്തൃതിയിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന് രൂപം നൽകുകയും ചെയ്തു. തിമൂറിൻ്റെ പിൻഗാമികൾ 1370 മുതൽ 1507 വരെ ഈ തിമൂരിദ് സാമ്രാജ്യം ഭരിച്ചു. ഈ ഭരണാധികാരികളെല്ലാം മുസ്‍ലിംകളായിരുന്നതിനാൽ, ഇസ്‍ലാമിക സ്വാധീനം മധ്യേഷ്യയിലുടനീളം വ്യാപിപ്പിക്കാൻ അവർ മുൻകൈ എടുത്തു.

തിമൂറിൻ്റെ പിൻഗാമികളായ ഷാ റൂഖ് (ShahRukh), ഉലൂഗ് ബേഗ് (Ulugh Beg) തുടങ്ങിയ ഭരണാധികാരികളുടെ കാലത്ത് സാമ്രാജ്യം സാംസ്കാരികമായ ഉന്നതി കൈവരിച്ചു. ഈ ഭരണാധികാരികൾ ശാസ്ത്രജ്ഞരും പണ്ഡിതരുമായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. അവർ പ്രാദേശിക ബുദ്ധിജീവികൾക്കും പണ്ഡിതന്മാർക്കും സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകിയതിലൂടെ ഗണിതശാസ്ത്രം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, തത്വശാസ്ത്രം, ഭൗതികശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വലിയ പുരോഗതികൾ ഉണ്ടായി. ചരിത്രകാരന്മാർ ഈ കാലഘട്ടത്തെ തിമൂരിദ് നവോത്ഥാനം (Timurid Renaissance) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. 1507-ൽ സാമ്രാജ്യം ശിഥിലമായെങ്കിലും, തിമൂറിൻ്റെ വിദൂര പിൻഗാമിയായ ബാബർ (Babur), പിന്നീട് മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന് (Mughal Empire) അടിത്തറയിടുകയും, താജ്മഹൽ പോലുള്ള ലോകപ്രശസ്തമായ കെട്ടിടങ്ങൾ ആ സാമ്രാജ്യത്തിലൂടെ രൂപം കൊള്ളുകയും ചെയ്തു.

തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യയുടെ പ്രധാന സവിശേഷതകൾ കെട്ടിടങ്ങളുടെ ഭീമാകാരമായ പ്രവേശന കവാടങ്ങളാണ് (Monumental Entrances). സമർഖണ്ഡിലെ ബീബി-ഖാൻയം മോസ്ക് (Bibi−Khanym Mosque) പോലെ 330 അടി അകലത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുള്ള ഒന്നിലധികം ഭീമാകാരമായ മുഖപ്പുകളും കമാനങ്ങളും ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. മറ്റ് ഇസ്‍ലാമിക വാസ്തുവിദ്യാ രൂപങ്ങളെപ്പോലെ, തിമൂരിദ് ശൈലിയിലുള്ള കെട്ടിടങ്ങളിലും ജ്യാമിതീയ പാറ്റേണുകളും (Geometric Patterns) ഇസ്‍ലാമിക കാലിഗ്രാഫിയും (Islamic Calligraphy) ഉപയോഗിച്ച് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. മനുഷ്യൻ്റെയോ മൃഗങ്ങളുടെയോ രൂപങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്ന ഇസ്‍ലാമിക പാരമ്പര്യം പരിഗണിച്ച്, കസാഖിസ്ഥാനിലെ ഖോജ അഹമ്മദ് യസവിയുടെ മഖ്ബറ (Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi) പോലുള്ള നിർമ്മിതികളിൽ ജ്യാമിതീയ രൂപങ്ങളും എഴുത്തുകളും സംയോജിപ്പിച്ച അലങ്കാരങ്ങളാണ് കാണുന്നത്.

തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യയുടെ നിർമ്മാണ സാങ്കേതിക വിദ്യയിലെ പുരോഗതികൾ ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് വലിയ താൽപ്പര്യമുള്ള വിഷയമാണ്. മധ്യേഷ്യയിലെ കഠിനമായ കാലാവസ്ഥകളെയും ഭൂകമ്പ സാധ്യതകളെയും അതിജീവിക്കാൻ കെൽപ്പുള്ള ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ തിമൂരിദ് ശിൽപ്പികൾ വിജയിച്ചു. സാധാരണയായി, കെട്ടിടങ്ങളുടെ ചുമരുകൾക്ക് ഇരട്ട-ഷെൽ (Double-Shell) സംവിധാനം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. അതായത്, പുറത്തും അകത്തും ഉള്ള ചുമരുകൾക്ക് ഇടയിൽ ഒരു ശൂന്യമായ ഇടം നിലനിർത്തിയിരുന്നു, ഇത് ഘടനയ്ക്ക് കൂടുതൽ ബലവും ചൂടിനെ പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ശേഷിയും നൽകി. കനത്ത ഇഷ്ടികയും കല്ലും ഉപയോഗിക്കുന്നതിനു പകരം, കൂടുതൽ ഭാരം കുറഞ്ഞ വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച ഈ ചുമരുകൾ കെട്ടിടത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ഭാരം കുറയ്ക്കുന്നതിലും വലിയ ഉയരങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിലും നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ചു. കൂടാതെ, ഭീമാകാരമായ കമാനങ്ങളുടെയും ഡോമുകളുടെയും ഭാരം താങ്ങാൻ സഹായിക്കുന്ന സ്‌ക്വിഞ്ച് (Squinch) എന്നറിയപ്പെടുന്ന കോർണർ ആർച്ചുകൾ പോലുള്ള കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ, വാസ്തുവിദ്യാപരമായ വെല്ലുവിളികളെ മറികടക്കാൻ അവരെ സഹായിച്ചു.

തിമൂരിദ് നിർമ്മിതികളിലെ വർണ്ണാഭമായ അലങ്കാരങ്ങളുടെ പിന്നിൽ ഒരു കൃത്യമായ രീതിശാസ്ത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. നീല ഓടുകൾക്ക് പുറമേ, പലതരം മിനുസമാർന്നതും അല്ലാത്തതുമായ  ടെറാക്കോട്ട ടൈലുകൾ സമന്വയിപ്പിച്ചുള്ള 'ബിനാഇ ടെക്നിക്' (Bannai technique) എന്ന അലങ്കാര ശൈലി ഏറെ പ്രധാനമാണ്. ഇഷ്ടികകൾ പാറ്റേണുകളായി അടുക്കി, അതിനിടയിൽ മിനുസപ്പെടുത്തിയ ഓടുകൾ തിരുകി വെക്കുന്ന ഈ സാങ്കേതികവിദ്യ, കെട്ടിടങ്ങൾക്ക് ടെക്സ്ചറും (texture) ആഴവും (depth) നൽകി. ഈ പാറ്റേണുകൾ പലപ്പോഴും കൂഫിക് (Kufic) ലിപിയിലുള്ള അല്ലാഹുവിന്റെയും പ്രവാചകരുടെയും പേരുകൾ പോലുള്ള ലിഖിതങ്ങളോ, അല്ലെങ്കിൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഗിരിഹ് (Girih) ജ്യാമിതീയ പാറ്റേണുകളോ ആയിരുന്നു. ലൈറ്റിംഗിനെ ആശ്രയിച്ച് നിറങ്ങളിലും രൂപങ്ങളിലും മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്നതിലൂടെ കെട്ടിടത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപത്തിന് ചലനാത്മകമായ ഒരു ഭാവം നൽകാൻ ഈ സങ്കീർണ്ണമായ ടൈലുകൾക്ക് കഴിഞ്ഞു.

മധ്യേഷ്യയുടെ വാസ്തുവിദ്യാ ഭൂപടത്തിൽ തിമൂറിദ് സ്വാധീനം ഒരു പരിണാമപരമായ കണ്ണിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യ, അതിനു മുൻപുണ്ടായിരുന്ന ഇൽഖാനിദ് (Ilkhanid) വാസ്തുവിദ്യയിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ സ്വാംശീകരിക്കുകയും, അതേസമയം, സഫാവിദ് (Safavid), ഓട്ടോമൻ (Ottoman), പ്രത്യേകിച്ച് മുഗൾ വാസ്തുവിദ്യയ്ക്ക് അടിത്തറയിടുകയും ചെയ്തു. ഉദാഹരണത്തിന്, തിമൂരിദ് ഡോമുകളുടെ ആകൃതിയും, പൂന്തോട്ടത്തോടു കൂടിയ ശവകുടീരങ്ങളുടെ (Charbagh) മാതൃകയും പിന്നീട് മുഗൾ ചക്രവർത്തിമാർ ഇന്ത്യയിൽ നടപ്പിലാക്കിയ കെട്ടിടങ്ങളിൽ (ഉദാഹരണത്തിന്, ഹുമയൂണിന്റെ ശവകുടീരം, താജ്മഹൽ) വ്യക്തമായി കാണാം. തിമൂറിന്റെ തലസ്ഥാനമായ സമർഖന്ദിൽ നിന്ന് കരകൗശല വിദഗ്ധരെയും ശിൽപ്പികളെയും ഇന്ത്യയിലേക്കും പേർഷ്യയിലേക്കും കൊണ്ടുപോയത് ഈ ശൈലിയുടെ വ്യാപനത്തിന് കാരണമായി. ഇൻ്റർനാഷണൽ ഇസ്‍ലാമിക് ആർക്കിടെക്ചർ എന്ന ആശയത്തിന് ശക്തമായ ഒരു പ്രാദേശിക മുദ്ര നൽകാൻ തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യ സഹായിച്ചു.

ഈ വാസ്തുവിദ്യയുടെ ഏറ്റവും ആകർഷകമായ ഘടകമാണ് നീല ഓട് കൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ (Blue Tilework). ഇളം നീലയും ഇരുണ്ട നീലയും ചേർന്ന ഈ വർണ്ണ സ്കീം മധ്യേഷ്യയിലെയും ഇറാനിലെയും തിമൂരിദ് കെട്ടിടങ്ങളുടെ സവിശേഷതയായി മാറി. തിമൂർ ജനിച്ച ഷാഹ്‌രിസബ്‌സിലുള്ള അക്-സരായ് (Ak−Saray) സമ്മർ പാലസിൻ്റെ നിർമ്മാണം 1380-ൽ ആരംഭിച്ചതുമുതൽ ഈ നീല വർണ്ണ സ്കീം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. വലിയ ഖുബ്ബകള്‍ തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യയുടെ മറ്റൊരു കേന്ദ്രബിന്ദുവാണ്. സമർഖന്ദിലെ തിമൂറിൻ്റെ ശവകുടീരമായ ഗൂർ-ഇ-അമീറിൽ (Gur−e−Amir) കാണുന്നതുപോലെ, മധ്യഭാഗം വികസിച്ച് അടിത്തറയേക്കാൾ വലിയ ചുറ്റളവുള്ള മുഴച്ചുനില്ക്കുന്ന ഡോമുകൾ (bulbous dome) ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ ഒരു പ്രധാന സാങ്കേതിക കണ്ടുപിടുത്തമായിരുന്നു. ഇതിനുപുറമെ, മിനാരങ്ങൾ (Minarets), കൂർത്ത കമാനങ്ങൾ, മുഖർനകൾ (Muqarnas), മുറ്റങ്ങൾ (Courtyards) തുടങ്ങിയ ഇസ്‍ലാമിക വാസ്തുവിദ്യയുടെ പൊതുവായ ഘടകങ്ങളും ഹെറാത്തിലെ ഗ്രേറ്റ് മോസ്ക് (Great Mosque of Herat) പോലുള്ള കെട്ടിടങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു.

തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യയുടെ കിരീടത്തിലെ രത്നം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാവുന്നത്, ഉസ്ബെക്കിസ്ഥാനിലെ സമർഖന്ദിലുള്ള റെഗിസ്താൻ (Registan) സമുച്ചയമാണ്. ഉലൂഗ് ബേഗ് മദ്രസ (Ulugh Beg Madrasah), ഷെർ-ഡോർ മദ്രസ (Sher−Dor Madrasah), ടില്യ-കോരി മദ്രസ (Tilya−Kori Madrasah) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ മൂന്ന് വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ തിമൂരിദ് നവോത്ഥാന കാലഘട്ടത്തിലെ ജ്ഞാനത്തെയും വാസ്തുവിദ്യയെയും സമന്വയിപ്പിക്കുന്നു. തിമൂറിൻ്റെ മരണശേഷം 1417-1420 കാലയളവിൽ ഉലൂഗ് ബേഗ് നിർമ്മിച്ച ഉലൂഗ് ബേഗ് മദ്രസയാണ് ഇവയിൽ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ളത്. ഈ കെട്ടിടങ്ങളെല്ലാം പൊതുവായ വാസ്തുവിദ്യാ ഘടകങ്ങൾ പങ്കുവെക്കുന്നത് കാരണം സമർഖന്ദ് നഗരത്തിന് പൊതുവെ ഒരു ഏകീകൃത രൂപഭാവം കൈവന്നു.

ചില പ്രധാനപ്പെട്ട തിമൂരിദ് നിർമ്മിതികൾ സമർഖന്ദിന് പുറത്തും കാണാം. 1389-ൽ തിമൂർ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ച ഖസാഖിസ്ഥാനിലെ ഖോജ അഹമ്മദ് യസവിയുടെ മഖ്ബറ പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടില്ലെങ്കിലും യുനെസ്കോ ലോക പൈതൃക സ്ഥലമായി ഇന്നും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ ഹെറാത്തിൽ, തിമൂരിദ് സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന കാലയളവിലെ ഗ്രേറ്റ് മോസ്കും സിറ്റാഡലും നിലകൊള്ളുന്നു. ഷാഹ് റൂഖിൻ്റെ ഭരണകാലത്ത് (1405-1447) നിർമ്മിച്ച ഗവ്ഹർ ഷാദ് മ്യൂസോളിയം ഹെറാത്തിലും ഗോഹർഷാദ് മോസ്ക് ഇറാനിലെ മഷ്ഹദിലുമാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഹെറാത്തിലെ മുസല്ല കോംപ്ലക്സിൻ്റെ (Musalla Complex) അവശിഷ്ടങ്ങളായ നാല് മിനാരങ്ങൾ തിമൂരിദ് കാലഘട്ടത്തിലെ നിർമ്മാണങ്ങളുടെ ഭീമാകാരമായ അളവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തിമൂരിദ് നവോത്ഥാനത്തിൻ്റെ വൈജ്ഞാനിക സ്വഭാവം അടിവരയിടുന്ന ഒരു കെട്ടിടമാണ് 1424-നും 1429-നും ഇടയിൽ ഉലൂഗ് ബേഗ് സ്ഥാപിച്ച ഉലൂഗ് ബേഗ് ഒബ്സർവേറ്ററി (Ulugh Beg Observatory). ഈ ഒബ്സർവേറ്ററി, ഉലൂഗ് ബേഗിൻ്റെ ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിലും ഗണിതശാസ്ത്രത്തിലുമുള്ള വ്യക്തിപരമായ നേട്ടങ്ങളെയും, തിമൂരിദ് സംസ്കാരത്തിൻ്റെ അറിവിനോടുള്ള ദാഹത്തെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. കാലക്രമേണ ഭൂകമ്പങ്ങളും പ്രകൃതിശക്തികളും പല കെട്ടിടങ്ങൾക്കും നാശനഷ്ടങ്ങൾ വരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. സമർഖന്ദിലെ ബീബി-ഖാൻയം മോസ്കും മ്യൂസോളിയവും പോലുള്ള നിർമ്മിതികൾ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ തുടക്കത്തിൽ മോശം അവസ്ഥയിലായിരുന്നു. എന്നാൽ സോവിയറ്റ് സ്വാധീന കാലഘട്ടത്തിലും അതിനുശേഷവും നടന്ന വിപുലമായ പുനരുദ്ധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വഴി ഈ സ്മാരകങ്ങളിൽ പലതും പൂർവ്വസ്ഥിതിയിലായിട്ടുണ്ട്.

ഇന്നും തിമൂരിദ് വാസ്തുവിദ്യ ഏറെ പ്രസക്തിയോടെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഉസ്ബെക്കിസ്ഥാനിലെ താഷ്‌കെൻ്റ് പോലുള്ള ആധുനിക നഗരങ്ങളിൽ, 2007-ൽ നിർമ്മിച്ച ഹസ്രത്ത് ഇമാം മോസ്ക് (Hazrat Imam Mosque), ബരാഖാൻ മദ്രസ (Barakhan Madrasah) പോലുള്ള കെട്ടിടങ്ങൾ തിമൂരിദ് ശൈലിയിലുള്ള ഡോമുകൾ, നീല ഓടുകള്‍, ഭീമാകാരമായ കവാടങ്ങൾ തുടങ്ങിയ രൂപകൽപ്പനകൾ ആധുനിക കാലത്തും ഉപയോഗിച്ച് പഴയ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ പൈതൃകം നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നവയാണ്. ഹ്രസ്വകാലം മാത്രം നിലനിന്ന ഒരു സാമ്രാജ്യമായിരുന്നിട്ടും, തിമൂറും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ പിൻഗാമികളും അവശേഷിപ്പിച്ചത് ഉസ്ബെക്കിസ്ഥാൻ, അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ, കസാഖിസ്ഥാൻ, ഇറാൻ തുടങ്ങിയ ആധുനിക രാജ്യങ്ങളുടെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിൽ ഇന്നും ശക്തമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു സ്ഥായിയായ വാസ്തുവിദ്യാ വിപ്ലവമാണ്.